Erdialdeko euskararen presentzia Irungo gazteen euskaran [La presencia del dialecto central en el euskera hablado por los jóvenes de Irún]
Resumen
Este trabajo mide la influencia del euskera central en el de los jóvenes de Irún. Los estudios variacionistas del euskera mencionan la influencia del euskera batua, pero rara vez la de otras variedades. Para ello, hemos analizado siete rasgos comunes en el euskera de Irún y en euskera batua, y distintos el euskera central, según el género, la transmisión y el centro escolar. Los datos se han obtenido mediante entrevistas semidirigidas y se han analizado mediante regresión logística binomial mixta. Las variantes del euskera central están ganando terreno entre los jóvenes de Irún, y los líderes son los que han aprendido euskera en la escuela, sobre todo, en la ikastola Txingudi y las mujeres.
Estadísticas
Referencias
Amorrortu, E. (2000). Linguistic attitudes in the Basque Country: The social acceptance of a new variety. UMI: University of Southern California.
Artzelus, A. (2020a). Garaziko euskararen azterketa diafasikoa. In E. Santazilia, D. Krajewska, E. Zuloaga & B. Ariztimuño (arg.), Fontes Linguae Vasconum 50 urte: Ekarpen berriak euskararen ikerketari (63.-80. or.). Nafarroako Gobernua. https://doi.org/10.35462/fontes50urte.4
Artzelus, A. (2020b). Garaziko gazteen hizkuntza-aldakortasuna hezkuntza-ereduaren eta praktika-komunitatearen arabera. In I. Camino, X. Artiagoitia, I. Epelde & K. Ulibarri (arg.), Eibartik Zuberoara euskalkietan barrena. Koldo Zuazori gorazarre (89.-114. or.). EHU.
Artzelus, A. (2021). Garaziko euskararen hizkuntza-aldakortasuna. [Doktore-tesia, EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/51354
Artzelus, A. (2022a). Generoa Garaziko hizkuntza-aldakortasunaren baitan. In A. Lizardi, S. Monforte, L. Vela & A. Arriortua (arg.), Kimu berriak euskal hizkuntzalaritzan (33.-55. or.). UEU.
Artzelus, A. (2022b). Muga politikoaren eragin linguistikoa Garazin lekukoen oharmenaren arabera. In D. Krajewska, S. Monforte & E. Zuloaga (arg.), Aziti-Bihia. Euskal Filologia eta Hizkuntzalaritzaren adarrak (6.-32. or.). EHU.
Artzelus, A. (2026). Pluralgileen aldakortasuna Azpeitiko euskarako tratamendu alokutiboan [Eskuizkribu argitaragabea]. UPNA/NUP.
Auer, P. & Hinskens, F. (1996). The convergence and divergence of dialects in Europe. New and not so new developments in an old area. Sociolinguistica, 10, 1-30. https://doi.org/10.1515/9783110245158.1
Aurrekoetxea, G. (2006). Hizkuntza estandarraren eta dialektoen arteko bateratze joerak. ASJU, 40(1-2), 133-160. https://doi.org/10.1387/asju.4378
Aurrekoetxea, G., Gaminde, I., Ormaetxea, J.L. & Videgain, X. (2019). Euskalkien sailkapen berria. EHU.
Azkarate, M. (1992). Euskara estandarra eta hizkuntza-sexismoa. AEK, 11-12, 91-98.
Badihardugu Euskara Elkartea. (2025). Irun. www.ahotsak.eus. https://ahotsak.eus/irun/
Bates, D., Maechler, M., Bolker, B. & Walker, S. (2015). Fitting linear mixed-effects models using lme4 [R paketea]. Journal of Statistical Software, 67(1), 1-48. https://doi.org/10.18637/jss.v067.i01
Bereziartua, G. & Muguruza, B. (2019). Euskal hiztun natiboak, ez-natiboak eta hitanoa. In E. Santazilia, D. Krajewska, E. Zuloaga & B. Ariztimuño (arg.), Fontes Linguae Vasconum 50 urte: Ekarpen berriak euskararen ikerketari (129.- 140. or.). Nafarroako Gobernua. https://doi.org/10.35462/fontes50urte.8
Boersma, P. & Weenink, D. (2020). Praat: doing phonetics by computer, Version 5.1. [Programa informatikoa]. http://www.praat.org
Bonaparte, L.L. (1863). Carte des sept provinces basques, montrant la délimitation actuelle de l’euscara. Stanford's Geographical Stablishment.
Camino, I. (2009). Dialektologiatik euskalkietara tradizioan gaindi. Elkar.
Chambers, J.K. & Trudgill, P. (1998). Dialectology. Cambridge University Press. (Jatorrizko obra 1980an argitaratua)
D’Onofrio, A., & Benheim, J. (2019). Contextualizing reversal: Local dynamics of the Northern Cities Shift in a Chicago community. Journal of Sociolinguistics, 24(4), 469-491. https://doi.org/10.1111/josl.12398
Duncan, D. (2021). Secondary education as a group marker in St. Louis, Missouri. Language in Society, 50(5), 667-694. https://doi.org/10.1017/S0047404520000378
Echeverria, B. (2001). Privileging masculinity in the social construction of Basque identity. Nations and Nationalism, 7(3), 339-363. https://doi.org/10.1111/1469-8219.00020
Eckert, P. (1989). The whole woman: Sex and gender differences in variation. Language Variation and Change, 1(3), 245-267. https://doi.org/10.1007/978-1-349- 25582-5_18
Eckert, P. & McConnell-Ginet, S. (1992). Think practically and look locally: Language and gender as community-based practice. Annual Review of Anthropology, 21, 461-490. https://doi.org/10.1146/annurev.an.21.100192.002333
Eguskiza, N. (2019). Hizkuntza aldakortasun geo-soziolinguistikoa Arratian [Doktore-tesia, EHU]. ADDI. https://addi.ehu.es/handle/10810/33204
Ensunza, A. (2012). Gernika-Lumoko euskararen aldakortasuna: aldagai fonetiko zenbait. ASJU, 46(2), 177-244. https://doi.org/10.1387/asju.13452
Ensunza, A. (2015). Busturialdeko euskararen aldakortasuna denboran eta espazioan [Doktore-tesia, EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/16701
Etchebest, X. (2017). Zuberotar Dardarkarien Bariazio Sozio-Fonetikoa [Doktore-tesia, Paue eta Aturrialdeko Unibertsitatea & EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/24870
Euskaltzaindia. (2008-2019). Euskararen Herri Hizkeren Atlasa [EHHA] (10 liburuki). Euskaltzaindia.
Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politika Saila. (2021). Euskararen Adierazle Sistema. https://www.euskadi.eus/web01-apeusadi/eu/eusadierazle/graficosV1.apl?idioma=e&indicador=159
Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politika Saila, Nafarroako Gobernua & Euskararen Erakunde Publikoa. (2023). VII. Inkesta soziolinguistikoa (EAE). https://www.euskadi.eus/contenidos/informacion/eas_ikerketak/eu_def/adjuntos/VII.-INKESTA-SOZIOLINGUISTIKOA_laburpena.pdf
Franco-Landa, E. (2025). Variation in nominal ergative marking and its social meaning: A linguistic and ideological comparative study between the US Basque Diaspora and the Basque Country [Doktore-tesia, University of Miami]. https://scholarship.miami.edu/esploro/outputs/991032728632702976
Gaindegia. (2019). Euskal Herria eskualdeka. Argazki sozioekonomikoa 2019. https://www.gaindegia.eus/index.php/es/eskualdeak?language=eu
Gaminde, I., Romero, A. & Legarra, H. (2012). Gramatika eta hizkuntza bariazioa Bermeon. Bermeoko Udala.
Garcia-Palomino, A. (2021ko uztailaren 2a). Euskararen aldakortasunaren eragile sozialez Teoria soziolinguistikoaren barruan [Kongresuko aurkezpena]. Hizkuntzalari euskaldunen V. topaketa: kimu berriak euskal hizkuntzalaritzan. Eibar.
Garcia-Palomino, A. (2021). Dialekto-berdintzeari Lezamatik begira: adinaren, generoaren eta hizkuntz jarreren garrantziaz. FLV, 131, 113-145. https://doi.org/10.35462/flv131.5
Garcia-Palomino, A. (2022). Hizkuntz aldakortasunaren eragile sozialak: Euskal bariazionismoan dakigunetik ez dakigunera. In A. Lizardi, S. Monforte, L. Vela & A. Arriortua (arg.), Kimu berriak euskal hizkuntzalaritzan (57.-86. or.). UEU.
Garcia-Palomino, A. (2023). Itxurazko egonkortasun linguistikoa eta hazkunde indexikala Bermeoko (lako) aldagaian. FLV, 135, 11-52. https://doi.org/10.35462/flv135.2
Gondra, A., Rodríguez-Ordóñez, I. & Franco-Landa, E. (2024). Variation in the production of Basque ergativity: Change or stable variation? Language Variation and Change, 36, 95-120. https://doi.org/10.1017/S0954394524000048
Haddican, B. (2003). Dialect contact in a Southern Basque town. Language and Variation and Change, 15(1), 1-35. https://doi.org/10.1017/S0954394503151010
Haddican, W.F. (2005). Aspects of language variation and change in contemporary Basque [Argitaratu gabeko doktore-tesia]. New York University.
Haddican, B. (2007). Suburbanization and language change in Basque. Language in Society, 36, 677-706. https://doi.org/10.1017/S0047404507070923
Hernández-Campoy, J.M. (1999). Geolingüística. Modelos de Interpretación Geográfica para Lingüistas. Murtziako Unibertsitatea.
Hernández-Campoy, J.M. & Almeida, M. (2005). Metodología de la investigación sociolingüística. Comares.
Hurtado, I. (2001). Goierriko eta Tolosalde hegoaldeko hizkerak. Lazkaoko Udala.
Ibarra, O. (1994). Ultzamako hizkera. Inguruko euskalkiekiko harremanak. Nafarroako Gobernua.
Ibarra, O. (2011). Nafar euskaldun gazteen ahozko diskurtsoa. UPNA/NUP.
Irizar, P. (1992). Morfología del verbo auxiliar alto-navarro septentrional (Estudio dialectológico). Euskaltzaindia.
Kasstan, J.R. (2015). Variation and change in Francoprovençal: A study of an emerging linguistic norm [Doktore-tesia, University of Kent]. KAR. https://kar.kent.ac.uk/56637/
Kasstan, J.R. (2017). New speakers: Challenges and opportunities for variationist sociolinguistics. Language and Linguistic Compass, 11(8), e12249. https://doi.org/10.1111/lnc3.12249
Kintana, X. (1992ko ekainaren 18a). Gaurko euskara batuaren inguruan. Euskaldunon Egunkaria.
Labov, W. (1990). The intersection of sex and social class in the course of linguistic change. Language Variation and Change, 2(2), 205-254. https://doi.org/10.1017/S0954394500000338
Labov, W. (2001). Principles of language change: External factors. Blackwell.
Labov, W., Fisher, S., Gylfadottír, D., Henderson, A. & Sneller, B. (2016). Competing systems in Philadelphia phonology. Language Variation and Change, 28, 273-305. https://doi.org/10.1017/S0954394516000132
Lantto, H. (2018). New Basques and code-switching: Purist tendencies, social pressures. In C. Smith-Christmas, N. Ó Murchadha, M. Hornsby & M. Moriarty (arg.), New speakers of minority languages: Linguistic ideologies and practices (165.-187. or.). Palgrave MacMillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-57558-6_9
Lenth, R. & Paiskowski, J. (2025). Emmeans: Estimated Marginal Means, aka Least-Squares Means. R package version 2.0.1. https://rvlenth.github.io/emmeans/
Lourido, G.T. (2019). The effects of language dominance switch in bilinguals: Galician new speakers’ speech production and perception. Bilingualism: Language and Cognition, 22, 637-654. https://doi.org/10.1017/s1366728918000219
Lujanbio, O. (2016). Hizkuntza-aldakortasuna euskaran. Nafarroa ipar-mendebaldeko bi udalerritan egindako azterketa [Doktore-tesia, EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/19581
Maia, J. (2000). Eskolako hizkera ereduaz, euskara batuaren eta euskalkiaren arteko harremanen testuinguruan [Doktore-tesia, EHU]. Eusko Jaurlaritza. https://www.euskadi.eus/tesiker/eskolako-hizkera-ereduaz-euskara-batuaren-eta-euskalkiaren-arteko-harremanen-testuinguruan/julian-maia-larretxe/euskal-herriko-unibertsitatea/letren-fakultatea/tesia/147
Meyerhoff, M. (2002). Communities of practice. In J.K. Chambers, P. Trudgill & N. Schilling-Estes (arg.), The handbook of language variation and change (526.-548. or.). Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781118335598.ch20
Milroy, L. (1980). Language and social networks. Blackwell.
Milroy, L. & Gordon, M. (2003). Sociolinguistics. Method and interpretation. Blackwell. https://doi.org/10.1002/9780470758359
Mitxelena, K. (1968). Ortografia. Euskera, 13, 203-219.
Muxika-Loitzate, O. (2020). The role of bilingualism in phonological neutralisation: Sibilant mergers in the case of Basque-Spanish contact [Doktore-tesia, University of Ohio State]. OhioLINK. http://rave.ohiolink.edu/etdc/view?acc_num=osu1591977014269108
Nance, C. (2018). Linguistic innovation among Glasgow Gaelic new speakers. In C. Smith-Christmas, N. Ó Murchadha, M. Hornsby & M. Moriarty (arg.), New speakers of minority languages: Linguistic ideologies and practices (213.-230. or.). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-57558-6_11
Olano, M. (1998). Areso eta Leitzako hizkerak. Bertako hitz eta historian barrena. Nafarroako Gobernua; Aresoko eta Leitzako udalak.
Olano, M. (2000). Gipuzkoa ondoko bi hizkera nafar: Areso eta Leitzako paradoxa. In K. Zuazo (arg.), Dialektologia gaiak (121.-147. or.). Arabako Foru Aldundia.
Ortega, A., Urla, J., Amorrortu, E., Goirigolzarri, J. & Uranga, B. (2015). Linguistic identity among new speakers of Basque. International Journal of the Sociology of Language, 231, 85-105. https://doi.org/10.1515/IJSL-2014-0033
Ortega, A., Amorrortu, E., Goirigolzarri, J. & Urla, J. (2016). Euskal hiztun berriak: esperientziak, jarrerak eta identitateak. Deustuko Unibertsitatea.
Palazio, G. (1992ko urtarrilaren 14a). Euskara batuari buruzko hausnarketak. Euskaldunon Egunkaria.
Prichard, H. & Tamminga, M. (2012). The impact of higher education on Philadelphia vowels. University of Pennsylvania Working Papers in Linguistics, 18(2), 87-95.
R Core Team. (2025). R: A language and environment for statistical computing [softwarea]. R Foundation for Statistical Computing. http://www.r-project.org
Rodríguez-Ordóñez, I. (2016). Differential Object Marking in Basque: grammaticalization, attitudes and ideological representations [Doktore-tesia, University of Illinois Urbana-Champaign]. IDEALS. https://hdl.handle.net/2142/92712
Rodríguez-Ordóñez, I. (2019). Changes in the pitch-accent system of Gernika Basque. FLV, 127, 123-151. https://doi.org/10.35462/FLV127.4
Rodríguez-Ordóñez, I. (2020). New speakers of Basque: a Basque-Spanish contact approach. Linguistic Minorities in Europe Online. https://doi.org/10.1515/lme.9967442
Sagarzazu, T. (2005). Hondarribiko eta Irungo euskara. Alberdania.
Salaburu, P. (1994). Euskara batuaren egungo premiak. Euskera, 39, 675-695.
Siadeco. (2017). Euskararen erabilera errealaren neurketak Irunen. Irungo Udala.
Sims-Williams, H. (2022). Token frequency as a determinant of morphological change. Journal of Linguistics, 58(3), 571-607. https://doi.org/10.1017/S0022226721000438
Txikis del Bidasoa. (2025). Escolarizar en Iparralde: colegios de Francia. https://txikis-delbidasoa.com/escolarizar-en-iparralde-colegios-de-francia/
Txingudi Ikastola. (2026). Aurkezpena eta hezkuntza proiektua. https://txingudikastola.hezkuntza.net/eu/presentacion-e-historia
Urla, J. (1993). Cultural politics in an age of statistics: numbers, nations, and the making of Basque identity. American Ethnologist, 20(4), 818-843. https://doi.org/10.1525/ae.1993.20.4.02a00080
Urla, J., Amorrortu, E., Ortega, A. & Goirigolzarri, J. (2018). Basque standardization and the new speaker: Political praxis and the shifting dynamics of authority and value. In P. Lane, J. Costa & H. De Korne (arg.), Standardizing minority languages: competing ideologies of authority and authenticity in the global periphery (25.-46. or.). Routledge.
Urreta, I. (2026). Hizkera-mailaren araberako ahoskera aldakortasuna: euskara ikasteko modua aztergai [Eskuizkribu argitaragabea]. EHU.
Vandekerckhove, R. (2009). Dialect loss and dialect vitality in Flanders. International Journal of the Sociology of Language, 196-197, 73-98. https://doi.org/10.1515/IJSL.2009.017
Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis [R paketea]. Springer-Verlag New York. https://ggplot2.tidyverse.org
Zabala, J. (2013). Ahozko hizkuntza derrigorrezko bigarren hezkuntzan. Esku hartzea eta ikasleen garapena Tolosako esperientzian. BAT Soziolinguistika aldizkaria, 87-88, 127-148.
Zuazo, K. (1988). Euskararen batasuna. Euskaltzaindia.
Zuazo, K. (1989). Euskalkien geroaz. Jazten, 1, 29-35.
Zuazo, K. (1998). Euskalkiak, gaur. FLV, 30, 191-233. https://doi.org/10.35462/flv78.1
Zuazo, K. (2003). Euskalkiak: euskararen lekukoak. Elkar.
Derechos de autor 2026 Alexander Artzelus, Diego de Alba
Esta obra está bajo licencia internacional Creative Commons Reconocimiento-NoComercial 4.0.
