Egitura arazleak mendebaldeko euskaraz: arazo eta eragin [Estructuras causativas en el dialecto occidental del euskera: arazo y eragin]
Resumen
En este artículo se analizarán las estructuras causativas del euskera occidental, concretamente, el morfema arazo y el verbo eragin, con el fin de determinar si se asemejan o difieren del causativo arazi, atestiguado en las demás variedades. Por una parte, mostraré, mediante evidencias usadas en otras lenguas, la monoclausalidad de las causativas occidentales, además de sostener la biclausalidad de la estructura [-t(z)ea + eragin]. Por otra parte, demostraré que, mientras que en las demás variedades del euskera el causado se marca mediante la Jerarquía de Funciones, en la variedad occidental se marca mediante la Jerarquía de Animacidad, ya que todo causado animado se marca con el dativo.
Estadísticas
Referencias
Agirrebeña, A., Sarasua, A. & Zenarruzabeitia, L. (2005). Eibarko euskara. Gure hizketaren doinuak eta berbak. Eibarko Udala.
Aissen, J. (1979). The syntax of causative constructions. Garland Publishing.
Aissen, J. (2003). Differential object marking: Iconicity vs. economy. Natural Language & Linguistic Theory, 21, 435-483. https://doi.org/10.1023/A:1024109008573
Aissen, J. & Perlmutter, D. (1976). Clause reduction in Spanish. In H. Thompson & K. Whistler (koord.), Proceedings of the Second Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society (1.-30. or.). Berkeley Linguistics Society.
Aranberri, F. (1996). Ermua eta Eitzako euskara. Ermuko Udala.
Arejita, A., Oar-Arteta, A., Legarra, H., Alberdi, D., Etxebarria, O., Insunza, G., Zallo, E., Astigarraga, A., Atxikallende, N., Egia, M., Elorriaga, U., Erdoiza, A., Mugartegi, N. & Urrutibeaskoa, F. (2002). Bizkai euskeraren jarraibide liburua. Lehenengo pausuak. 2. argitaraldi birlandu eta ugaritua. Labayru Ikastegia; Bilbao Kutxa Fundazioa.
Arretxe, J. (1994). Basauriko euskararen azterketa geolinguistikoa [Doktore-tesia, Deustuko Unibertsitatea]. DeustoTeka. https://deustoteka.deusto.es/items/b3db05ba-a4bc-4c62-b8fc-96943f4a866d/full
Berro, A. (2015). Breaking verbs. From event structure to syntactic categories in Basque [Doktore-tesia, EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/16077
Berro, A. & Fernández, B. (2026). Morphological causatives. In Voice and argument structure in Basque (151.-176. or.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009072472.007
Berro, A., Odria, A. & Fernández, B. (2025). Indirect causatives in Basque: The syntax of implicit causees. Natural Language & Linguist Theory, 43, 1285-1325. https://doi.org/10.1007/s11049-024-09637-1
Berro, A., Oihartzabal, B. & Fernández, B. (2018). Inkoatibo/arazle alternantzia euskaraz eratortzen. Fontes Linguae Vasconum, 126, 365-388. https://doi.org/10.35462/FLV126.4
Burzio, L. (1981). Intransitive verbs and Italian auxiliaries [Doktore-tesia, MIT]. DSpace. https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/15849
Çetinoğlu, Ö., Butt, M. & Oflazer, K. (2008). Mono/bi-clausality of turkish causatives. In S. Ay, Ö. Aydın, İ. Ergenç, S. Gökmen, S. İşsever & D. Peçenek (arg.), Essays on Turkish linguistics. Proceedings of the 14th International Conference on Turkish Linguistics (43.-52. or.). Harrassowitz Verlag.
Ciutescu, E. (2018). Defective causative and perception verb constructions in Romance. A minimalist approach to infinitival and subjunctive clauses [Doktore-tesia, UAB]. DDD. https://hdl.handle.net/10803/665630
Comrie, B. (1989). Language universals and linguistics typology. The University of Chicago Press.
De Rijk, R.P.G. (2008). Standard Basque. A progressive grammar. Chicago University Press.
Deustuko Hizkuntzalaritza Mintegia (1989). Inkorporazioa perpaus kausatiboetan. In P. Salaburu (arg.), Sintaxi teoria eta euskara (87.-119. or.). EHU.
Dixon, R.M.W. (2000). A typology of causatives: Form, syntax and meaning. In R.M.W. Dixon & A.Y. Aikhenvald, (arg.), Changing valency: Case studies in transitivity (30.-83. or.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511627750.003
Elordui, A. (1996). Hegomendebaldeko bizkaieraren aditz egituraren aldaketa-bilakabidea eta hizkuntz desagerpena. ASJU, 30(2), 713-752. https://doi.org/10.1387/asju.8671
Elortza, J., Garro, E., Ormaetxea, J.L., Garai, J.M. & Plazaola, E. (1999). Arrasateko euskara. Arrasateko Udala.
Etxebarria, J. (2025). Araziaren markapena eta biziduntasuna: noiz datiboa, noiz absolutiboa [Argitaratu gabeko Master Amaierako Lana]. EHU.
Euskal Irrati Telebista (2022ko otsailak 12). Haizeak Donostiako seigarren solairu bateko balkoi bat erortzea eragin du, baina ez du inor zauritu. Orain. https://orain.eus/eu/aktualitatea/gizartea/2024/02/12/bideoa-haizeak-donostiako-seigarren-solairuko-balkoi-bat-erortzea-eragin-du-baina-ez-du-inor-zauritu/
Euskaltzaindia. (2008-2020). Euskararen Herri Hizkeren Atlasa [11 liburuki]. Euskaltzaindia.
Euskaltzaindia. (2021). Euskararen gramatika. Euskaltzaindia.
Euskaltzaindia. (2026). Euskaltzaindiaren Hiztegia. Euskaltzaindia. https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_hiztegianbilatu&task=hasiera&I-temid=1693&lang=eu-ES
Fernández, B., Berro, A. & Suïls, J. (2025). Construccions causatives en gascó. Verba, 52, 1-14. https://doi.org/10.15304/verba.52.9238
Fernández, B. & Rezac, M. (2010). Datibo osagarri bitxiak Eta datiboaren lekualdatzea: «ari nai diyot» eta «kanta egin nazu» bidegurutzean. In B. Fernández, P. Albizu & R. Etxepare (arg.), Euskara eta euskarak: aldakortasun sintaktikoa aztergai [Ale berezia] (113.-149. or.). https://doi.org/10.1387/asju.9875
Fernández, B. & Rezac, M. (2016). Differential Object Marking in Basque varieties. In B. Fernández & J. Ortiz de Urbina (eds.), Microparameters in the grammar of Basque (93.-138. or.). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/lfab.13.05fer
Fontich, A. (2021). Veu i cas en la sintaxi de la causació i la reflexivització [Doktore-tesia, UAB]. DDD. https://ddd.uab.cat/record/257704
Hualde, J.I. (2003). Derivation. In J.I. Hualde & J. Ortiz de Urbina (arg.), A grammar of Basque (328.-350. or.). John Benjamins.
Igartua, I. & Santazilia, E. (2018). Asimetrías gramaticales asociadas a la animacidad en la lengua vasca: una perspectiva tipológica. ASJU, 52(1/2), 381-395. https://doi.org/10.1387/asju.20209
Iglesias, A. (2014). Igorreko hizkeraren azterketa dialektologikoa [Doktore-tesia, EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/18416
Kayne, R.S. (1975). French syntax: The transformational cycle. MIT press.
Kittilä, S., Västi, K. & Ylikoski, J. (2011). Introduction to case, animacy and semantic roles. In S. Kittilä, K. Västi & J. Ylikoski (eds.), Case, animacy and semantic roles (1.-26. or.). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/tsl.99.01kit
Labayru Fundazioa. (d.g.). Loturik ala bereiz: Arazo. Labayru Gramatika. Labayru Fundazioa. https://gramatika.labayru.eus/loturik-ala-bereiz#arazo
Laka, I. (1993). The Structure of inflection: A case study in Xo syntax. In J.I. Hualde & J. Ortiz de Urbina (arg.), Generative studies in Basque Linguistics. Current Issues in Linguistic Theory (21.-70. or.). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/cilt.105.02lak
Larrea, A. & Rekalde, J. (2012). Arratiako berbatearen gitxieneko hiztegia. Mendebalde Kultur Alkartea.
Lizaso, N. (2021). Zornotzako hizkeraren kokapen linguistikoaz: lehen hurbilketa [Gradu-amaierako lana, EHU]. ADDI. http://hdl.handle.net/10810/55840
Makazaga, J.M. (2009). Elgoibarko hizkera [Doktore-tesia, EHU]. Tesiker. https://www.euskadi.eus/tesiker/elgoibarko-hizkera/jesus-mari-makazaga-eizagirre/euskal-herriko-unibertsitatea/letren-fakultatea/tesia/1063
Mejías-Bikandi, E. (1990). Construcciones causativas en euskera. ASJU, 24(3), 669- 668. https://doi.org/10.1387/asju.8155
Mitxelena, L. & Sarasola, I. (1987-2005). Orotariko Euskal Hiztegia. Euskaltzaindia.
Mounole, C. (2012). The evolution of transitive verbs in Basque and the emergence of dative-marked patients. In G. Authier & K. Haude (arg.), Ergativity, valency and voice (355.-380. or.). Mouton de Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110227734.355
Odria, A. (2017). Differential Object Marking and datives in Basque syntax [Doktore-tesia, EHU]. http://hdl.handle.net/10810/29766
Odria, A. (2019). Differential Object Marking in Basque and Spanish dialects. In A. Berro, B. Fernández & J. Ortiz de Urbina (arg.), Basque and Romance: aligning grammars (243.-275. or.). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004395398_009
Oihartzabal, B. (2003). Lexical causatives and causative alternation in Basque. In B. Oihartzabal (arg.), Inquiries into the lexicon-syntax relations in Basque (223.-253. or.). EHU. https://doi.org/10.1387/asju.9721
Ordóñez, F. & Roca, F. (2017). Causativas y leísmo generalizados en dialectos del español. In A.J. Gallego, Y. Rodríguez & J. Fernández (koord.), Relaciones sintácticas. Homenaje a Josep M. Brucat y M. Lluïsa Hernanz (531.-546. or.). Universitat Autònoma de Barcelona.
Ormaetxea, J.L. (2005). Aramaioko euskara (azterketa dialektologikoa) [Doktore-tesia, EHU]. Tesiker. https://www.euskadi.eus/tesiker/aramaioko-euskara-(azterketa-dialektologikoa)/jose-luis-ormaetxea-lasaga/euskal-herriko-unibertsitatea/filologia-eta-geografia-historia-fakultatea/tesia/30
Ormazabal, J. (2008). Kausatibo aldizkatzeak euskaraz eta inguruko hizkuntzetan. In X. Artiagoitia & J.A. Lakarra (arg.), Gramatika jaietan Patxi Goenagaren omenez (643.-663. or.). EHU.
Ortmann, A. (1998). The role of [±animate] in inflection. In R. Fabri, A. Ortmann & T. Parodi (arg.), Models of inflection (60.-84. or.). Max Niemeyer.
Ortiz de Urbina, J. (2003). Causatives. In J.I. Hualde & J. Ortiz de Urbina (arg.), A grammar of Basque (592.-607. or.). John Benjamins.
Ortiz de Urbina, J. (2019). Complex causative verbs and causees in Basque (and Romance). In A. Berro, B. Fernández & J. Ortiz de Urbina (arg.), Basque and Romance: aligning grammars (276.-316. or.). Brill.
Pineda, A. & Sheehan, M. (2022). When restructuring and Clause Union meet in Catalan and beyond. Catalan Journal of Linguistics, 21, 109-128. https://doi.org/10.5565/rev/catjl.383
Rezac, M. (2007). Escaping the Person Case Constraint: Referential computation in the phi system. Linguistic Variation Yearbook, 6, 97-138. https://doi.org/10.1075/livy.6.06rez
Rezac, M. (2011). Phi-features and the modular architecture of language. Springer. https://doi.org/10.1007/978-90-481-9698-2
Rouverert, A. & Vergnaud, J.R. (1980). Specifying reference to the subject: French causatives and conditions on representations. Linguistic Inquiry, 11, 97-202.
Silverstein, M. (1976). Hierarchy of features and ergativity. In R. Dixon (arg.), Grammatical categories in Australian languages (112.-171. or.). Australian National University.
Song, J.J. (2011a). Non-periphrastic causative constructions. In M.S. Dryer & M. Haspelmath (arg.), The world atlas of language structures online. Max Planck Digital Library. http://wals.info/chapter/111
Song, J.J. (2011b). Periphrastic causative constructions. In M.S. Dryer & M. Haspelmath (arg.), The world atlas of language structures online. Max Planck Digital Library. http://wals.info/chapter/110
Tubino, M. (2011). Spanish productive causatives: hacer. In W. Abraham & E. van Gelderen (arg.), Causatives in Minimalism (213.-276. or.). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/la.179.06spa
Urrutia, A. (itzul.) (2009). Jean Étienne Marie Portalis. Frantziako Kode Zibilaren lehen proiektua: Atariko hitzaldia. Jakin.
Urteaga, J. (2002). Ordaina zor nizun. Elkar.
Villalba, X. (1992). Case, incorporation, and economy: An approach to causative constructions. Catalan Working Papers in Linguistics, 2, 345-390.
Villalba, X. (1993). Les construccions causatives en catalá [Lizentziatura-tesia, UB]. DD. https://hdl.handle.net/2445/183439
Wang, Z. (2019). Verbos causativos morfológicos: estudio contrastivo español-chino desde un modelo neoconstruccionista [Doktore-tesia, UAM]. Repositorio UAM. https://repositorio.uam.es/handle/10486/691819
Zuazo, K. (2014). Euskalkiak. Elkar.
Zuazo, K. (2017). Mendebaleko Euskara. Elkar.
Zuazo, K. (2018). Deba Ibarreko euskara. ASJU, 52(1/2), 899-908. https://doi.org/10.1387/asju.202325
Derechos de autor 2026 Jon Etxebarria Zarandona
Esta obra está bajo licencia internacional Creative Commons Reconocimiento-NoComercial 4.0.
